ฤดูร้อนกรุงเทพฯ ร้อนกว่าเมืองใหญ่ต่างจังหวัดราว 4-6°C

เปลวแดดเดือนเมษายนกลับมาแผดเผาคนไทยอีกหน แต่ความร้อนระอุอ้าวเกินทนในช่วงเวลาที่ร้อนที่สุดของปีนี้ ไม่ได้เกิดจากเพียงแค่จากแสงจากดวงอาทิตย์เท่านั้นแต่ยังสัมพันธ์กับอีกหลายปัจจัยที่ทำให้อุณหภูมิที่ว่าร้อน ยิ่งทวีความร้อนมากขึ้นไปอีก

คนสองคนที่อาศัยต่างพื้นที่ อาจรู้สึกร้อนไม่เท่ากันแม้ปรอทของทั้งคู่จะบ่งชี้ว่าตัวเลขอุณหภูมิอากาศเท่ากัน ตัวแปรสำคัญที่ทำให้ความรู้สึกร้อนไม่เท่ากันคือ ‘ความชื้นสัมพัทธ์’ (humidity) ในอากาศ ที่ยิ่งชื้นก็จะยิ่งทำให้ผิวหนังระบายความร้อนผ่านเหงื่อได้น้อยลง ส่งผลให้รู้สึกร้อนมากขึ้น โดยเมื่อนำตัวแปรนี้มาคำนวนร่วมกับอุณหภูมิ จะได้เป็น ‘ดัชนีความร้อน’ (Heat Index) หรือระดับอุณหภูมิที่ร่างกายรู้สึกได้ซึ่งอาจใกล้เคียงหรือสูงกว่าอุณหภูมิจริงก็ได้

พื้นที่เมืองมักมีอุณหภูมิสูงแต่ก็แห้งกว่าพื้นที่โดยรอบ เนื่องจากมีถนนและสิ่งปลูกสร้างที่ใช้วัสดุจำพวกคอนกรีตและอิฐอยู่หนาแน่น วัสดุเหล่านี้ดูดซับความร้อนได้ดี กักเก็บความชื้นต่ำ เมืองในซีกโลกเหนือจึงมักมีดัชนีความร้อนอยู่ในระดับที่ไม่สูงเกินไปนัก ทว่าสำหรับเมืองในเขตร้อนชื้น ความชื้นสูงส่งผลให้เมืองกลายเป็นเกาะความร้อน (heat island) ที่รุนแรงอย่างมาก^[1]Zhang, Keer, Chang Cao, Haoran Chu, Lei Zhao, Jiayu Zhao, and Xuhui Lee. 2023. ‘Increased Heat Risk in Wet Climate Induced by Urban Humid Heat’. Nature 617 (7962): 738–42. https://doi.org/10.1038/s41586-023-05911-1.

เมื่อเปรียบเทียบดัชนีความร้อนระหว่างเมืองใหญ่ในประเทศไทย ยังจะพบว่ากรุงเทพและปริมณฑลเป็นพื้นที่ที่ร้อนกว่าเมืองอื่นๆ ในต่างจังหวัดอย่างเห็นได้ชัด โดยมีดัชนีความร้อนสูงกว่าค่าเฉลี่ยของเมืองเชียงใหม่, ขอนแก่น, อุดรธานี, นครราชสีมา, อุบลราชธานี, บุรีรัมย์, ชลบุรี, ระยอง, นครศรีธรรมราช และ สงขลา ตลอดทั้งปีในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา เฉลี่ยสูงกว่า 3.0°C และมีความแตกต่างเพิ่มมากขึ้นในฤดูร้อน โดยอาจทิ้งห่างออกไปได้ถึง 4-6°C^[2]กรมอุตุนิยมวิทยา. 2026. “Automatic Weather System”. สืบค้น 23 เมษายน 2026. http://www.aws-observation.tmd.go.th/main/main. ข้อมูลในช่วง 22 วันแรกของเดือนเมษายนปีนี้แสดงให้เห็นว่าดัชนีความร้อนเฉลี่ยของกรุงเทพและปริมณฑลสูงถึง 38.6°C ในขณะที่ค่าเฉลี่ยของ 10 เมืองใหญ่ต่างจังหวัดอยู่ที่เพียง 33.8°C ต่างกันถึง 4.8°C

ข้อมูลที่แสดงข้างต้นนี้เป็นการเปรียบเทียบอย่างคร่าวๆ โดยตัวเลขของกรุงเทพนำมาจากสถานีตรวจวัดอากาศบางนาซึ่งไม่ใช่จุดที่ร้อนที่สุดของกรุงเทพฯ ธรรมชาติของปรากฎการณ์เกาะความร้อนในเมือง (urban heat island effect) มักมีจุดศูนย์กลางของความร้อนที่เข้มข้นที่สุดในพื้นที่ใจกลางเมือง^[3]Tong, Shilu, Jason Prior, Glenn McGregor, Xiaoming Shi, and Patrick Kinney. 2021. ‘Urban Heat: An Increasing Threat to Global Health’. The BMJ 375 (October): n2467. https://doi.org/10.1136/bmj.n2467. อุณหภูมิในเขตปทุมวัน บางรัก ราชเทวี และพญาไทของกรุงเทพมหานคร มีค่าเฉลี่ยสูงกว่าบริเวณรอบนอกเมืองถึงราว 2.8°C^[4]Rubinyi, Steven, Putu Sanjiwacika Wibisana, Jane Park, Nicholas K.W. Jones, Juan A. Acero, and Pichaya Moeller. 2025. Shaping a Cooler Bangkok: Tackling Urban Heat for a More Livable City (English). Washington, DC. The World Bank.

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโลก ส่งผลให้ดัชนีความร้อนเฉลี่ยของประเทศไทยเพิ่มสูงขึ้นจากเมื่อ 50 ปีก่อนราว 2.3°C โดยภาคกลางและภาคตะวันออกมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นมากกว่าภาคอื่นๆ^[5]Wutthichai Paengkaew et al., “Variability and Trend of Heat Index in Thailand during 1975–2017 and Their Relationships with Some Demographic-Health Variables,” EnvironmentAsia 13 (2020): 28, https://doi.org/10.14456/ea.2020.3. กรุงเทพและปริมณฑล จึงกลายเป็นเกาะความร้อนขนาดใหญ่ที่มีดัชนีความร้อนเข้าใกล้เกณฑ์อันตรายมากยิ่งขึ้นทุกที

ประเทศไทยกำหนดให้ดัชนีความร้อน 42°C ขึ้นไปจัดอยู่ในเกณฑ์อันตราย^[6]กรมอนามัย. 2025. “ประกาศกรมอนามัย เรื่อง ค่าเฝ้าระวังผลกระทบต่อสุขภาพจากค่าดัชนีความร้อน (Heat Index) พ.ศ. 2567”. https://laws.anamai.moph.go.th/th/practices/219070. ซึ่งในช่วงต้นเดือนเมษายนที่ผ่านมามีหลายช่วงเวลาในหลายวันที่ดัชนีความร้อนพุ่งขึ้นไปถึงเกณฑ์ดังกล่าว^[7]มติชน. 2026. กทม.เตือนค่าดัชนีความร้อน ยังอันตราย เสี่ยงฮีตสโตรก แนะงดกิจกรรมกลางแจ้ง. ชีวิตคุณภาพ. เมษายน 20. https://www.matichon.co.th/local/quality-life/news_5683786. นอกจากนี้จะต้องเข้าใจว่าดัชนีความร้อนเป็นตัวเลขที่ไม่ได้คำนึงถึงไอร้อนจากแสงแดดหรือความเย็นจากลม การสัมผัสกับแสงแดดโดยตรงจึงอาจเพิ่มความรู้สึกร้อนขึ้นได้อีกมากถึง 8.3°C เมื่อดัชนีความร้อนอยู่ในระดับเตือนภัย หรือ 33°C ขึ้นไป จึงมีความเสี่ยงที่คนที่ต้องใช้ชีวิตกลางแจ้งเป็นเวลานานจะได้รับผลกระทบทางสุขภาพจากการเป็นลมแดดซึ่งอันตรายถึงชีวิตได้ โดยอุณหภูมิที่เพิ่มขึ้นทุก 1°C อาจส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตเนื่องจากความร้อนเพิ่มขึ้นได้ถึงราว 2,300 คนต่อปี^[8]Rubinyi, Steven, Putu Sanjiwacika Wibisana, Jane Park, Nicholas K.W. Jones, Juan A. Acero, and Pichaya Moeller. 2025. Shaping a Cooler Bangkok: Tackling Urban Heat for a More Livable City (English). Washington, DC. The World Bank.

การปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานเมืองเพื่อรับมือกับสภาพอากาศที่ร้อนขึ้น จึงเป็นวาระสำคัญของเมืองใหญ่ในโลกเดือด เราได้เห็นความพยายามในการรับมือระยะสั้นเกิดขึ้นบ้างแล้ว อาทิ การจัดให้มีห้องหลบร้อน อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางอากาศร้อนระอุที่นับวันจะอันตรายมากขึ้น การมีแผนยุทธศาสตร์ด้านการลงทุนสีเขียวในระยะยาวเพื่อขับเคลื่อนทั้งในเชิงสิ่งแวดล้อม สาธารณสุข และเศรษฐกิจไปพร้อมๆ กันก็เป็นสิ่งที่รัฐบาลควรเดินหน้าพัฒนาขึ้นให้เป็นรูปธรรมอย่างเร่งด่วนเช่นกัน