เมื่อการดูแลไม่ได้ผูกอยู่แค่ลูกหลาน: สำรวจนโยบายดูแลผู้สูงวัยที่คนไทยต้องการ

“แก่ไปใครจะดูแล” คือคำถามที่หลายคนเริ่มครุ่นคิดเพื่อเตรียมตัวเข้าสู่วัยชรา

‘ให้ลูกหลานดูแล’ อาจเป็นคำตอบจากค่านิยมหลักของสังคมไทย ที่มองว่าบุตรมีหน้าที่ดูแลพ่อแม่เมื่อแก่เฒ่า^[1]Emiki Ochiai. Care Diamonds and Welfare Regimes in East and South-East Asian Societies: Bridging Family and Welfare Sociology. 2009(18). International Journal of Japanese Sociology

doi: 10.1111/j.1475-6781.2009.01117.x อย่างไรก็ดี ไม่ใช่ทุกคนที่อยากมีลูกหลาน เพราะในปี 2025 คนไทยวัย 24-39 ปี 32% ไม่คิดจะมีลูก^[2] ฝ่ายวิเคราะห์และพัฒนางานวิจัย ธนาคารกรุงศรีอยุธยา. The Single Economy Survey: สำรวจชีวิตและแนวคิดคนโสด. 2026.https://www.krungsri.com/getmedia/c7469f82-b25d-4ede-9226-0fb9c3f9629f/RI_Single_Economy_260408_TH_EX.pdf?ext=.pdf กลับกัน ทางเลือกอื่น เช่น บ้านพักคนชรา กลายเป็นการดูแลที่มืออาชีพและครบครัน

ศูนย์ความรู้นโยบายเด็กและครอบครัว ‘คิด for คิดส์’ โดยความร่วมมือของ 101 Public Policy Think Tank (101 PUB) และสำนักสนับสนุนสุขภาวะเด็ก เยาวชน และครอบครัว สสส. ได้นำข้อมูลการสำรวจความเห็นของผู้มีสิทธิเลือกตั้งภาคสนาม 19 จังหวัดในทุกภูมิภาค และออนไลน์ จำนวนรวมทั้งสิ้น 6,890 ตัวอย่าง ในเดือนมกราคม 2026^[3]โดย วรดร เลิศรัตน์, สรงกรณ์ เตชวณิชย์พงศ์, ฉัตร คำแสง, และ ชานนทร์ เตชะสุนทรวัฒน์; 101 PUB จะเผยแพร่ชุดข้อมูลฉบับเต็มต่อไป ของ 101 PUB มาวิเคราะห์ เพื่อทำความเข้าใจว่าคนไทยต้องการการดูแลแบบใดยามแก่ชรา

คนไทย 53.2% อยากให้ลูกหลานดูแลในวัยชรา

ในการสำรวจ ผู้มีสิทธิเลือกตั้งทุกช่วงวัยจะได้รับคำถามว่า “คุณต้องการการดูแลแบบไหนเมื่อคุณสูงอายุ” ซึ่งสะท้อนถึงมุมมองของเขาต่อการดูแลที่ควรเป็นสำหรับตนเอง ทั้งนี้ คำว่า ‘การดูแล’ นั้นมีความหมายด้วยกัน 2 มิติหลัก คือ ‘ใครเป็นผู้ดูแล’ ซึ่งประกอบด้วย สมาชิกในครอบครัว เช่นลูกหลาน, การดูแลในชุมชน ที่คนหรือศูนย์ผู้สูงอายุในพื้นที่ช่วยกันดูแล^[4] Asian Development Bank. Lessons From Thailand’s National Community-based Long-Term Care Program For Older Person. Aging Asia and The Pacific. 
และ บ้านพักคนชรา และในอีกมิติหนึ่งคือ ‘ใครเป็นคนรับผิดชอบค่าใช้จ่าย’ ซึ่งแบ่งออกเป็น การรับผิดชอบค่าใช้จ่ายด้วยตนเอง และการให้รัฐอุดหนุน

การให้ลูกหลานดูแล เป็นแนวทางที่คนไทยเลือกมากที่สุด ผลสำรวจพบว่า คนไทย 53.2% ต้องการให้ลูกหลานดูแล การดูแลโดยชุมชนยังไม่ค่อยเป็นที่นิยมในหมู่คนไทย เพราะมีคนเพียง 12.2% ที่เลือก 

นอกจากนี้ คนไทยจำนวนหนึ่งสนใจการดูแลในบ้านพักคนชรา ในอดีต บ้านพักคนชรามักจะถูกมองด้วยมุมมองลบ ว่าเป็นที่ทอดทิ้งคนแก่ แต่ผลสำรวจพบว่า คนไทยกว่า 34.5% ต้องการการดูแลจากบ้านพักคนชราเมื่อแก่ตัว 

ผลสำรวจยังบอกเราว่า คนไทยอยากให้รัฐอุดหนุนในทุกการดูแล 61.7% คือตัวเลขที่คนไทยเลือกให้รัฐอุดหนุนการดูแล รวมตั้งแต่ลูกหลาน-ชุมชน-บ้านพักคนชรา คนที่ต้องการให้รัฐอุดหนุนยังมีมากกว่าจ่ายเองในการดูแลทุกประเภท แม้แต่แนวทางการดูแลที่เป็นส่วนตัว อย่างการดูแลในครอบครัว คนไทย 31.0% ก็ต้องการให้รัฐอุดหนุน และอีก 22.2% ต้องการรับผิดชอบค่าใช้จ่ายเองมุมมองต่อการดูแลยังแตกต่างกันตามช่วงวัย ขณะที่ผู้สูงอายุจำนวนมากอยากให้ลูกหลานดูแล คนรุ่นใหม่กลับมองหาบ้านพักคนชรามากขึ้น แม้เสียงส่วนใหญ่จะเลือกให้ลูกหลานดูแลก็ตาม 

ผู้สูงอยากได้การดูแลจากลูกหลาน

แต่คนรุ่นใหม่เลือกบ้านพักคนชรามากขึ้น

มุมมองต่อการดูแลยังแตกต่างกันตามช่วงวัย ขณะที่ผู้สูงอายุจำนวนมากอยากให้ลูกหลานดูแล คนรุ่นใหม่กลับมองหาบ้านพักคนชรามากขึ้น แม้เสียงส่วนใหญ่จะเลือกให้ลูกหลานดูแลก็ตาม 

ผลสำรวจพบว่า คนรุ่นใหม่ต้องการใช้บ้านพักคนชราโดยรัฐอุดหนุนมากกว่าคนวัยกลางคนและสูงอายุ คนไทยอายุ 18-29 ปี 36.9% และคนวัย 30-44 ปี 35.9% ต้องการการดูแลในบ้านพักคนชรา สัดส่วนความต้องการนี้ลดลงในคนวัย 45-59 ปี เพียง 30.9% และคนวัย 60 ปีขึ้นไป มีเพียง 24.0% ที่เลือกบ้านพักคนชราดูแล กลับกัน วัยกลางคนและสูงอายุต้องการการดูแลจากลูกหลานมากกว่าคนวัยเรียนและวัยทำงาน  

คนอายุน้อยยังต้องการการดูแลที่รัฐอุดหนุนมากกว่าคนอายุมาก คนวัย 18-29 ปี 63.1% และคนวัย 30-44 ปี 64.4% ต้องการการดูแลที่รัฐอุดหนุน สัดส่วนนี้ลดลงในคนวัย 45-60 ปี และ คนวัย 60 ปีขึ้นไป ที่มี 58.9% และ 55.9% ตามลำดับ

หากมองทั้งสองมิติไขว้กัน ‘การให้ลูกหลานดูแลโดยรัฐอุดหนุน’ เป็นทางเลือกที่คนไทยในทุกช่วงวัยต้องการมากที่สุด เห็นได้จากผู้เลือก 32.0-35.3% ในทุกกลุ่มอายุที่ต้องการการดูแลเช่นนี้ อย่างไรก็ดี คนรุ่นใหม่ต้องการใช้บ้านพักคนชราโดยมีรัฐอุดหนุนมากกว่าวัยกลางคนและคนสูงอายุ กลับกัน ผู้สูงอายุ 30.4% ต้องการให้ลูกหลานดูแลโดยรับผิดชอบค่าใช้จ่ายเอง

ยิ่งเป็นคนเมือง-มีการศึกษา ยิ่งเลือกบ้านพักคนชรา

ความต้องการการดูแลในวัยชรายังแตกต่างกันตามพื้นที่ ผลสำรวจพบว่า เมื่อเทียบตามพื้นที่ที่อยู่อาศัย คนเมือง ทั้งในกรุงเทพมหานคร ปริมณฑล และอำเภอเมืองเลือกบ้านพักคนชรา 47.0% และ 36.1% ตามลำดับ มากกว่าคนต่างอำเภอที่มีเพียง 28.6% ที่ต้องการแก่ตัวในบ้านพักคนชรา 

คนเมืองยังต้องการบ้านพักคนชราโดยรัฐอุดหนุนมากกว่าคนต่างอำเภอ ในขณะที่คนต่างอำเภอ 18.6% ต้องการให้รัฐอุดหนุนบ้านพักคนชรา แต่คนอำเภอเมือง 25.7% และคนกรุงเทพมหานคร และปริมณฑล 36.0% เลือกบ้านพักคนชราที่รัฐอุดหนุน

ผลสำรวจยังบอกเราว่า ผู้ที่มีระดับการศึกษายิ่งสูงจะยิ่งต้องการการดูแลผ่านบ้านพักคนชรามากขึ้น สัดส่วนของผู้ที่เรียนถึงชั้นประถมศึกษา 19.9% เลือกบ้านพักคนชรา แต่สัดส่วนของผู้ที่มีระดับการศึกษาปริญญาตรี 51.8% ต้องการใช้บ้านพักคนชรา เช่นเดียวกัน คนไทยที่เรียนถึงชั้นประถม 11.7% ต้องการบ้านพักคนชราที่รัฐอุดหนุน ต่างจากคนที่เรียนจบปริญญาตรีที่ 38.9% ที่เลือกแนวทางเดียวกัน

เมื่อการดูแลไม่ได้ผูกอยู่แค่ลูกหลาน

การดูแลที่คนไทยหลายคนต้องการในวัยชรา ไม่ได้มีแค่เพียงพึ่งพาการดูแลของลูกหลานอย่างเดียว คนรุ่นใหม่ คนเมือง และคนมีการศึกษาจำนวนหนึ่งสนใจการดูแลในบ้านพักคนชรา อย่างไรก็ดี การดูแลในปัจจุบันมาพร้อมค่าใช้จ่ายที่ผู้สูงอายุต้องแบกรับ ผู้สูงอายุมีรายจ่าย 1.4 แสนบาทต่อคนต่อปี หากใช้ชีวิต 60-85 ปี ต้องมีเงิน 3.5 ล้านบาทต่อคน^[5]คำนวนจากข้อมูล สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. Policy Brief: การประเมินผลกระทบและความยั่งยืน ของการบริโภคของผู้สูงอายุ … Continue reading และหากต้องการอยู่บ้านพักคนชรา เขาต้องมีเงิน 10,000 บาทต่อเดือนขึ้นไปเพื่อเช่าบ้านพักเอกชน^[6]ศูนย์ข้อมูลนวัตกรรมสำหรับผู้สูงอายุ. อัปเดตราคา บ้านพักคนชรา ปี 2025 | News In Thailand. 2025. … Continue reading ค่าใช้จ่ายเหล่านี้ปิดกั้นครอบครัวรายได้น้อย และผู้สูงอายุที่ไม่มีเงินออมพร้อมเกษียณ

เมื่อการให้ปัจเจกแบกรับภาระมีช่องว่างทางค่าใช้จ่าย รัฐจึงควรเข้ามาปิดช่องว่างด้วยนโยบายอุดหนุนการดูแลในรูปแบบต่างๆ สำหรับผู้ที่ต้องการอยู่บ้านพักคนชรา นโยบาย ‘บ้านโอบอุ้ม’^[7]สรัช สินธุประมา,  ‘บ้านโอบอุ้ม’  ทางเลือกใหม่ที่พักอาศัยให้คนไทยสูงวัยในชุมชน, 101 Public Policy Think Tank, 28 มี.ค. 2023, https://101pub.org/elderly-assisted-living-housing/
จะเป็นพื้นที่พักอาศัยที่ผู้สูงอายุในชุมชนเช่าอยู่ร่วมกัน และมีคนในชุมชนเป็นผู้ดูแล และสำหรับผู้ที่ต้องการอยู่กับลูกหลาน นโยบาย ‘เงินอุดหนุนผู้ดูแล’^[8]อินทิรา หม่องคำ, เราดูแลพ่อแม่ แล้วใครดูแลเรา? ถึงเวลาสร้างสังคมสูงวัยที่ไม่ทอดทิ้ง ‘ผู้ให้การดูแล’,101 Public Policy Think Tank, 12 ก.พ. 2026,  https://101pub.org/care-work-is-work/
จะทดแทนค่าแรงและเสียโอกาสของลูกหลานในครอบครัวที่ดูแลผู้สูงอายุ 

โดยสรุปแล้ว เมื่อการดูแลในครอบครัวมีข้อจำกัด สวัสดิการของรัฐจึงเป็นกุญแจสำคัญที่จะเปลี่ยนภาระให้เป็นพลัง เพื่อให้วัยชราไม่ใช่เรื่องของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นความมั่นคงที่ทุกคนเข้าถึงได้จริง 

สัดส่วนความต้องการการดูแลในวัยสูงอายุในแบบสำรวจนโยบายปี 2569 (%)