ยาดีราคาถูกเป็นได้แค่ฝัน? : สำรวจวิธีคุมราคายาภาคเอกชนในต่างประเทศ

เมื่อเอ่ยถึง ‘โรงพยาบาลเอกชน’ หลายคนอาจจะมีภาพจำว่าเป็นสถานที่สำหรับคนมีเงินเท่านั้น กล่าวคือ บริการจากโรงพยาบาลเอกชนนั้นตอบโจทย์ทั้งความสะดวกสบาย ให้บริการที่รวดเร็ว ตรวจเช็ครักษาอย่างละเอียด และมีวิธีปฏิบัติที่สร้างความประทับใจกับผู้ป่วย แตกต่างกับบริการจากโรงพยาบาลของภาครัฐอย่างชัดเจน แต่ผู้ที่เลือกใช้บริการรักษาพยาบาลจากโรงพยาบาลเอกชนก็ต้องเผชิญกับค่าใช้จ่ายที่สูง หากไม่มีสิทธิประกันสุขภาพคุ้มครองหรือไม่มีฐานะที่ร่ำรวยก็อาจจะไม่กล้าเข้าไปใช้บริการกันมากนัก

ราคายาเป็นหนึ่งในสาเหตุที่ทำให้ผู้ใช้บริการในโรงพยาบาลเอกชนเผชิญค่าใช้จ่ายที่สูง โดยราคายาในสถานพยาบาลเอกชนเป็นที่วิจารณ์กันมาตลอดว่ามีราคาที่แพง ตัวอย่างเช่น  ยาพาราเซตามอล 500 มก. สถานพยาบาลเอกชนซื้อมาราคาเฉลี่ยอยู่ที่ 0.27 บาทต่อเม็ด แต่พบว่าบางสถานพยาบาลมีการตั้งราคาขายสูงถึง 23 บาทต่อเม็ด^[1]นงนภัส พัฒน์แช่ม. 2025. มาตรการรัฐบาลอนุทิน จะช่วยลดค่ารักษาพยาบาลได้แค่ไหน เมื่อ “ค่าหมอ” และ “ราคายา” ยังไม่ถูกแตะ. BBC NEWS ไทย. URL: … Continue reading

ยาพาราเป็นเพียงแค่ตัวอย่างเดียวเท่านั้น ในงานศึกษาพบว่าราคาค่ายาและเวชภัณฑ์ในสถานพยาบาลเอกชนแพงกว่าราคาค่ายาและเวชภัณฑ์เดียวกันในสถานพยาบาลภาครัฐ โดยค่ายารักษาในโรคที่มีความซับซ้อนก็ยิ่งมีราคาแพงโดยค่ายาโรคไขมันในเลือดผิดปกติ โรคความดันโลหิตสูง และโรคเบาหวาน มีราคาเป็น 1.2 – 22, 2 – 28 และ 2.1 – 23.4 เท่าของราคากลางตามประกาศคณะกรรมการพัฒนาระบบยาแห่งชาติ^[2]นิลวรรณ อยู่ภักดี, ปุณฑริกา แก้วเขียว และปวิชยา สีมาวงษ์. 2560. … Continue reading

ในการนี้ทาง 101PUB ขอพาทุกท่านไปสำรวจแนวทางการกำกับควบคุมราคายาทั้งจากประสบการณ์ในไทย และประสบการณ์จากในบางประเทศ เพื่อเป็นจุดเริ่มต้นในการหาบทเรียนหาแนวทางที่เหมาะสมในการแก้ปัญหายาราคาแพงในไทย

ไทยใช้มาตรการเปิดเผยราคายาให้ประชาชนมีทางเลือก

การที่ยาเป็นสินค้าที่ผู้ขายมีอำนาจในการต่อรองราคาเหนือกว่าผู้ซื้อเนื่องจากความไม่สมมาตรของข้อมูล (Asymmetric Information) อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้ยามีราคาแพงกว่าที่ควรจะเป็น กล่าวคือผู้ซื้อไม่รู้ว่ายาตัวไหนมีผลในการรักษาโรคอย่างไรหรือผลข้างเคียงอย่างไร ไม่รู้ว่าต้องใช้ยาตัวไหนบ้างถึงจะช่วยบรรเทาอาการป่วยของตัวเองได้ แต่แพทย์ในโรงพยาบาลเอกชน (ผู้ขาย) มีความรู้ที่จะตอบคำถามที่ผู้ซื้อไม่รู้เหล่านี้

เมื่อแพทย์สั่งจ่ายยาเพื่อรักษาอาการป่วย ผู้ป่วยนั้นไม่มีข้อมูลไม่มีความรู้ไม่มีตัวเลือก หากต้องการจะหายจากโรคก็ต้องจำใจซื้อยาตามคำสั่งของแพทย์ในราคาที่โรงพยาบาลกำหนดไว้ โรงพยาบาลเอกชนจึงมีแรงจูงใจที่จะกำหนดราคายาให้แพงเพื่อแสวงหากำไรสูงสุด

เพื่อแก้ปัญหาความไม่สมมาตรของข้อมูล รัฐบาลไทยจึงผลักดันมาตรการให้ข้อมูลราคายาเปรียบเทียบ ให้ผู้ป่วยมีทางเลือกในการซื้อยาจากที่อื่น เพื่อช่วยให้ให้ประชาชนที่ใช้บริการในโรงพยาบาลเอกชนยังสามารถเข้าถึงยาที่มีราคาสมเหตุสมผลได้

เริ่มต้นจาก ในปี 2564 โดยกรมการค้าภายในกระทรวงพาณิชย์ได้ออกประกาศ^[3]ประกาศคณะกรรมการกลางว่าด้วยราคาสินค้าและบริการ ฉบับที่ 45 พ.ศ. 2564 เรื่อง การแจ้งราคา การกำหนดหลักเกณฑ์ เงื่อนไขเกี่ยวกับการจำหน่ายยารักษาโรค … Continue reading  กำหนดให้สถานพยาบาลต้องประเมินค่ารักษาพยาบาลเบื้องต้น พร้อมกับให้สถานพยาบาลแสดงเครื่องหมาย QR Code ข้อมูลเปรียบเทียบราคาจำหน่ายยา เวชภัณฑ์ ค่าบริการรักษาพยาบาล ค่าบริการทางการแพทย์ ค่าบริการอื่นที่เกี่ยวกับการรักษาโรค ที่กรมการค้าภายในจัดทำไว้ เพื่อให้ผู้ป่วยมีข้อมูลเปรียบเทียบมีสิทธิซื้อยาจากภายนอกที่ราคาถูกกว่าได้

ต่อมาในปี 2568 สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ได้ร่วมลงนามทำบันทึกข้อตกลง (MOU) โครงการ ‘สุขกายสบายกระเป๋า’  กับสถานพยาบาลเอกชนกว่า 300 แห่งทั่วประเทศ โดยให้ผู้ป่วยสามารถเข้าถึงข้อมูลราคายาและตำแหน่งที่อยู่ของร้านยากว่า 3,400 แห่งทั่วประเทศ เพื่อให้ผู้ป่วยมีทางเลือกเปรียบเทียบราคายาระหว่างสถานพยาบาลและร้านยาที่อยู่ใกล้เคียง

ทั้ง 2 มาตรการถูกออกแบบมาโดยเชื่อว่า เมื่อผู้ป่วยได้รับใบสั่งยาจากแพทย์แล้ว ผู้ป่วยจะรู้ว่าผู้ป่วยต้องการยาตัวไหน ซึ่งผู้ป่วยจะมีข้อมูลราคายาที่ผู้ป่วยต้องการจากทั้งในโรงพยาบาลที่ผู้ป่วยใช้บริการ และราคายาในโรงพยาบาลอื่นหรือร้านขายยาในพื้นที่ใกล้เคียง หากราคายานอกโรงพยาบาลมีราคาที่ถูกกว่า ผู้ป่วยก็สามารถปฏิเสธไม่ซื้อยาจากโรงพยาบาลที่ตัวเองใช้บริการ แล้วหันไปซื้อยาจากที่อื่นแทนได้

อย่างไรก็ตาม นโยบายดังกล่าวอาจมีข้อจำกัดในเชิงปฏิบัติไม่สามารถเปลี่ยนพฤติกรรมให้ผู้ป่วยตัดสินใจไปซื้อยาจากภายนอกที่มีราคาถูกกว่าได้จาก 1. แพทย์อาจโน้มน้าวให้ผู้ป่วยเลือกซื้อยาเฉพาะในโรงพยาบาลที่ผู้ป่วยใช้บริการ เนื่องจากไม่มียาตัวเดียวกันในร้านขายยาข้างนอก^[4]Hfocus. 2025. อย.ปักหมุดร้านยาใกล้ฉัน คิ๊กออฟ 4 พ.ย. ผู้ป่วยรพ.เอกชน ซื้อยาภายนอกได้. URL: https://www.hfocus.org/content/2025/10/35774 ถ้าให้ผู้ป่วยออกไปซื้อยาเอง (เป็นตัวยาเทียบเคียงจากยาที่แพทย์แนะนำ) อาจเพิ่มความเสี่ยงในการรักษาขึ้นได้ 2. การให้ข้อมูลทางเลือกในการซื้อยาอาจใช้ได้ผลกับผู้ป่วยนอก (OPD) แต่กรณีผู้ป่วยใน (IPD) ถึงแม้จะมีข้อมูลราคายาเปรียบเทียบแต่ในทางปฏิบัติก็ไม่สามารถจะออกจากโรงพยาบาลไปซื้อยามาใช้เองได้ ก็ต้องจำใจซื้อยาที่โรงพยาบาลที่ตนเองพักรักษาตัวซึ่งมีราคาที่แพงกว่าอยู่ดี

แนวทางคุมราคายาในต่างประเทศ

เมื่อแนวทางการเปิดเผยข้อมูลราคายาอาจเผชิญข้อจำกัด/ช่องโหว่ทำให้ผู้ป่วยในโรงพยาบาลเอกชนไม่สามารถเข้าถึงยาในราคาที่สมเหตุสมผลได้อย่างเต็มที่ การหาเครื่องมือเข้ามาแทรกแซงเพื่อควบคุมราคายาก็อาจจะเป็นนโยบายที่มีความจำเป็นเพื่อให้ค่าใช้จ่ายในการเข้าโรงพยาบาลเอกชนลดลง โดยในหลายประเทศก็มีนโยบายควบคุมราคายาที่สามารถยกมาเป็นตัวอย่างในการพิจารณาได้

ในหลายประเทศมีความเห็นว่าราคายาไม่ควรถูกปล่อยให้เป็นผลลัพธ์จากตลาด เนื่องจากอำนาจต่อรองที่ไม่เท่ากันอาจทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถเข้าถึงสินค้าจำเป็นได้ หลายรัฐจึงมีมาตรการเครื่องมือที่หลากหลาย^[5]OECD. 2008. Pharmaceutical Pricing Policies in a Global Market. OECD Health Policy Studies. OECD. https://doi.org/10.1787/9789264044159-en. เพื่อทำให้ราคายาสอดคล้องกับคุณค่าทางคลินิกและความสามารถในการจ่ายของสังคม ไม่ปล่อยให้ราคายาถูกกำหนดโดยโครงสร้างตลาดเพียงอย่างเดียว

เครื่องมือแรกคือการกำกับราคาส่วนเพิ่มของยา โดยในประเทศนอร์เวย์กำหนดราคายาผ่านการกำหนดเพดานราคายา (อ้างอิงจากราคายาในต่างประเทศ) และเพดานราคาส่วนเพิ่มของร้านขายยา (pharmacy mark-up) ร้านขายยาสามารถขายยาแพงขึ้นจากต้นทุนได้ตามที่ภาครัฐกำหนดเท่านั้น โดยหากยายิ่งมีราคาแพงร้านขายยาจะยิ่งเพิ่มราคาจากต้นทุนได้น้อย เช่น ร้านขายยาขายยาที่มีราคาแพงได้สูงกว่าต้นทุนไม่เกิน 4% ในขณะที่ขายยาราคาถูกได้สูงกว่าต้นทุนไม่เกิน 7%^[6]Inga Kaasen and Hakon Austdal. 2013. Pricing Of Medicinal Products In Norway – An Overview. Mondaq. URL: https://www.mondaq.com/life-sciences-biotechnology-nanotechnology/216496/pricing-of-medicinal-products-in-norway-an-overview?utm_source=chatgpt.com แนวทางเช่นนี้จะคอยควบคุมไม่ให้ราคาที่ผู้ป่วยซื้อมีความแตกต่างกับราคาที่ขายจากผู้ผลิตมากเกินไป

เครื่องมือที่สองคือการสร้างการแข่งขันในชื่อยาสามัญ ในประเทศสวีเดนมีนโยบายส่งเสริมให้ยาชื่อสามัญแข่งขันกัน (Generic Substitution) จนทำให้ระดับราคายาชื่อสามัญของสวีเดนต่ำมากเมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยของ OECD กล่าวคือโดยทั่วไปผลิตภัณฑ์ยาจะมี ชื่อทางการค้าซึ่งเป็นชื่อแบรนด์และชื่อยาสามัญซึ่งเป็นชื่อยาที่เป็นส่วนประกอบสำคัญ เช่น ‘ไทลีนอล’ คือชื่อแบรนด์ยาที่มี ‘พาราเซตามอล’ ชื่อยาสามัญที่เป็นส่วนประกอบที่สำคัญ โดยรัฐบาลสวีเดนจะกำหนดรายชื่อกลุ่มยาที่มีชื่อยาสามัญที่ทดแทนกันได้ และในแต่ละเดือนจะกำหนดแบรนด์ประจำเดือน (product of the month) ซึ่งจะเป็นแบรนด์ที่มีราคาถูกที่สุดในกลุ่ม เมื่อแพทย์สั่งจ่ายยาให้คนไข้ไปซื้อยาจากร้านขายยา ร้านขายยาต้องเปลี่ยนไปขายยาแบรนด์ที่ถูกที่สุดในกลุ่มยาสามัญทดแทนกันให้กับผู้ซื้อแทน

เครื่องมือที่สามคือการคุมราคาโดยให้ประโยชน์บางอย่างกับผู้เข้าร่วม ในประเทศจีนรัฐบาลต่อรองคุมราคายาด้วยการแลกกับสิทธิประโยชน์ในการถูกบรรจุเป็นยาในบัญชีเบิกจ่าย^[7]Sun, Yaqun, Yan Qiang, Yongxuan Duan, and Yan Song. 2025. “Impact of the National Drug Price Negotiation Policy on the Price, Usage, and Affordability of Anticancer Medicines in Shandong Province, China.” Frontiers in Public Health 12 (January): 1368718. https://doi.org/10.3389/fpubh.2024.1368718. (National Reimbursement Drug List: NRDL) กล่าวคือ ยาที่จะถูกนำเข้าบัญชี NRDL จะเป็นกลุ่มยาที่มณฑลของรัฐจะจัดซื้อไปให้กับสถานพยาบาลของรัฐ โดยต้องแลกกับการที่ผู้ผลิตยาต้องห้ามตั้งราคาสูงกว่าราคาที่รัฐเจรจา^[8]ข้อเสนอจากงานศึกษาของ Zhu, Xingyue, and Yang Chen. 2025. “Does Price Negotiation in China Bring High-Value Novel Drugs to the National Medical Insurance Beneficiaries?” Health Policy and Technology 14 (1): 100963. https://doi.org/10.1016/j.hlpt.2024.100963. … Continue reading นั่นหมายความว่าหากเอกชนรายอื่นต้องการจะจัดซื้อยาก็สามารถซื้อในราคาเดียวกับที่รัฐซื้อได้เช่นกัน งานศึกษาชี้ว่านโยบายดังกล่าวในมณฑลซานตงส่งผลให้ราคายาในตลาดลดลงอย่างมีนัยสำคัญ มียาที่เข้าไปสู่ในข้อตกลง NRDL เพิ่มขึ้น และภาระค่าใช้จ่ายของผู้ป่วยลดลง

บทส่งท้าย: คุมราคายามีวิธีที่หลากหลาย
แต่ต้องระวังผลกระทบ

งานศึกษานโยบายการกำหนดเพดานราคายาในประเทศอินเดีย^[10]Dean, Emma B. 2025. “Who Benefits from Pharmaceutical Price Controls? Evidence from India.” Journal of Public Economics 250 (October): 105478. https://doi.org/10.1016/j.jpubeco.2025.105478.ให้บทเรียนสำคัญว่าเพดานราคายาสามารถลดราคาได้จริง แต่มีผลกระทบเชิงโครงสร้างที่ต้องเฝ้าระวัง โดยผลการศึกษาพบว่าในระยะสั้น เพดานราคาไม่ได้เพียงทำให้ยาเป้าหมายมีราคาที่ลดลงเท่านั้น แต่ยังทำให้ยาของบริษัทคู่แข่ง (ที่ใช้ทดแทนกันได้) มีราคาที่ลดลงด้วย นอกจากนี้ยังทำให้ยาคุณภาพสูงเป็นที่นิยมกินส่วนแบ่งในตลาดเพิ่มขึ้น นั่นหมายความว่าโดยภาพรวมสังคมใช้ยาที่มีคุณภาพสูงขึ้น อย่างไรก็ตามในระยะยาวพบว่า ยอดขายของยาที่ถูกควบคุมราคามีแนวโน้มลดลง และพบว่าผู้ผลิตยาที่เน้นการแข่งขันด้วยการผลิตยาในราคาที่ถูกมีแนวโน้มที่จะออกจากตลาดมากขึ้น

ในภาพรวมเพดานราคายาในประเทศอินเดียจึงส่งผลให้ ยาคุณภาพสูงเข้าถึงง่ายขึ้นแต่ความหลากหลายของยามีแนวโน้มลดลงส่งผลกระทบทางลบต่อผู้มีรายได้น้อย ในด้านหนึ่งยาราคาแพงคุณภาพสูงถูกบีบให้มีราคาลดลง เป็นประโยชน์ต่อกลุ่มผู้มีรายได้ที่ต้องการใช้ยาคุณภาพสูงสามารถซื้อยาได้ในราคาที่ต่ำลง แต่ในอีกด้านหนึ่งยาราคาถูกคุณภาพด้อยกว่าหายไปจากตลาด ทำให้กลุ่มผู้มีรายได้น้อยเสียประโยชน์ไม่มียาราคาถูกเป็นทางเลือกต้องซื้อยาในราคาที่แพงขึ้น (แม้จะได้ยาคุณภาพสูงขึ้น)

บทความชิ้นนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการที่ 101 PUB ร่วมกับคณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี และได้รับการสนับสนุนจากสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) ทั้งนี้ เนื้อหาของบทความไม่จำเป็นต้องเห็นตรงกับผู้ให้การสนับสนุน