แรงงานควรได้ค่าจ้างอย่างน้อย 713 บาท/วัน เพื่อให้ดูแลครอบครัวได้

1 พฤษภาคม ของทุกปีถูกจัดเป็นวันสำคัญในหลายประเทศ ในฐานะ ‘วันแรงงาน’ ที่นอกจากจะถูกกำหนดให้เป็นวันหยุดทำงานแล้ว (ขอแสดงความเสียใจกับเหล่าข้าราชการด้วย) ยังเป็นวันที่ถูกตั้งขึ้นเพื่อระลึกถึงความสำคัญของผู้ใช้แรงงานในฐานะกลไกฟันเฟืองหลักที่ขับเคลื่อนให้เศรษฐกิจพัฒนาไปด้วย

หนึ่งในเรื่องที่มักระลึกถึงกันในวันนี้คือเรื่องของ ‘คุณภาพชีวิตของแรงงาน’ โดยเฉพาะกลุ่มแรงงานไร้ทักษะ ยังเป็นกลุ่มที่น่ากังวล เนื่องจากกลุ่มแรงงานเหล่านี้ยังคงได้รับค่าจ้างตามระดับอัตราค่าจ้างขั้นต่ำซึ่งอาจจะไม่เพียงพอให้คนกลุ่มนี้มีชีวิตที่เหมาะสมหรือสามารถพัฒนายกระดับอนาคตชีวิตตนเองและครอบครัวได้

101 PUB จึงขอเชิญชวนทุกท่านมาพิจารณาแนวคิด ‘ค่าจ้างเพื่อชีวิต’ ที่เป็นตัวเลขสะท้อนว่าค่าจ้างที่ต่ำที่สุดที่จะทำให้แรงงานสามารถยกระดับคุณภาพชีวิตได้ควรเป็นเท่าไหร่ และที่สำคัญภายใต้สถานการณ์ปัจจุบันแรงงานควรมีรายได้เท่าไหร่ที่จะทำให้สามารถมีชีวิตที่ดีในบริบทสังคมที่ที่เต็มไปด้วยความไม่แน่นอนและความผันผวนนี้ได้

ค่าจ้างเพื่อชีวิตคืออะไร

ที่ผ่านมาค่าจ้างขึ้นต่ำของไทยถูกคิดบนนิยาม ‘เป็นอัตราค่าจ้างที่เพียงพอสำหรับแรงงานทั่วไปแรกเข้าทำงาน 1 คน ให้สามารถดำรงชีพอยู่ได้ตามสมควรแก่มาตรฐานครองชีพ สภาพเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงเหมาะสมตามความสามารถของธุรกิจในท้องถิ่นนั้น’^[1]ประกาศคณะกรรมการค่าจ้าง เรื่อง อัตราค่าจ้างขั้นต่ำ (ฉบับที่ 14)

นิยามดังกล่าวไม่สะท้อนการรับรองมาตรฐานชีวิตที่ควรจะเป็น กล่าวคือ 1. เป็นค่าตอบแทนที่ดูแลได้เพียงตัวผู้ใช้แรงงานเท่านั้น แต่ไม่ทำให้ผู้ใช้แรงงานสามารถดูแลครอบครัวของตนที่ไม่ได้ประกอบอาชีพได้ 2. ครอบคลุมเพียงปัจจัยยังชีพ ไม่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายอื่นๆ ที่จำเป็นในการใช้ชีวิตของคนๆ หนึ่งที่อยู่ในสังคมจริงๆ เช่น ค่าเดินทาง ค่าเล่าเรียนบุตร ค่าสาธารณูปโภค ค่าใช้จ่ายเพื่ออยู่ในสังคม ฯลฯ^[2]อ่านเพิ่มเติมใน กษิดิ์เดช คำพุช. 2022. ยกระดับค่าจ้างขั้นต่ำไทย ให้ไปถึงค่าจ้างเพื่อชีวิต. 101 PUB. https://101pub.org/minimum-wage-to-living-wage/

ค่าจ้างขั้นต่ำของไทยจึงควรได้รับการนิยามใหม่ให้ครอบคลุมพื้นฐานชีวิตในทุกๆ ด้าน ผ่านแนวคิด ‘ค่าจ้างเพื่อชีวิต’ คือค่าตอบแทนสำหรับการทำงานตามเวลาปกติ ที่ทำให้แรงงานเลี้ยงดูตนเองและครอบครัว ด้วยคุณภาพชีวิตที่ดี ซึ่งรวมถึงค่าใช้จ่ายด้านอาหาร น้ำ ที่อยู่อาศัย การศึกษา การรักษาพยาบาล การเดินทาง เครื่องนุ่งห่ม และสิ่งจำเป็นอื่นๆ ในการใช้ชีวิตตามมาตรฐานของสังคม ตลอดจนการเตรียมตัวรับมือกรณีฉุกเฉิน แนวทางนี้คำนึงถึงคุณภาพชีวิตของทั้งครอบครัว แต่ก็ไม่ได้คำนวนด้วยค่าใช้จ่ายทุกประเภทซึ่งอาจมีส่วนที่สังคมมองว่าไม่จำเป็น

ค่าจ้างเพื่อชีวิตคำนวณผ่าน  ‘ค่าใช้จ่ายต่อหัวของครอบครัวรายได้ปานกลาง’ ซึ่งประกอบด้วย ค่าอาหาร ค่าที่อยู่อาศัย ค่าสาธารณูปโภค ค่าของใช้ส่วนตัว ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ ค่าเดินทาง ค่าใช้จ่ายเพื่อการศึกษา และค่าใช้จ่ายอื่นๆ เช่น ภาษี ทำบุญ บริจาค ค่าโทรศัพท์ เป็นต้น แล้วนำมาคูณกับตัวคูณสมาชิกในครัวเรือน โดยมีตัวคุณเท่ากับ 1 กรณีที่เป็นหัวหน้าครอบครัว ผู้ใหญ่คนอื่นที่ไม่ใช่หัวหน้าครอบครัวมีตัวคูณเท่ากับ 0.8 และเด็กในครัวเรือนมีตัวคูณเท่ากับ 0.5 กล่าวคือในกรณีครัวเรือนประมาณด้วยพ่อแม่ลูก 1 คน ตัวคูณครัวเรือนจะเท่ากับ 1+0.8+0.5 = 2.3^[3]อ่านรายละเอียดรายการค่าใช้จ่ายต่างๆ ได้ใน กษิดิ์เดช คำพุช. 2022. ยกระดับค่าจ้างขั้นต่ำไทย ให้ไปถึงค่าจ้างเพื่อชีวิต. 101 PUB. https://101pub.org/minimum-wage-to-living-wage/

ค่าครองชีพพุ่ง ค่าจ้างเพื่อชีวิตเพิ่ม

จากการคำนวณค่าจ้างเพื่อชีวิตในปี 2022 ค่าจ้างเพื่อชีวิต กรณีสามารถเลี้ยงดูตนเอง คู่สมรสและลูก 1 คนมีค่า 563 บาท/วัน แต่ในปี 2024 ค่าจ้างเพื่อชีวิตในกรณีเดียวกันเพิ่มสูงขึ้นเป็น 713 บาท หรือกล่าวคือเพิ่มขึ้นมาประมาณ 26.6%

สาเหตุหลักที่ทำให้ค่าจ้างเพื่อชีวิตเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ปีเป็นผลมาจาก รายการค่าใช้จ่ายหลายรายการที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เช่น รายการค่าอาหารที่เพิ่มขึ้นประมาณ 20% ค่าที่อยู่อาศัยเพิ่มขึ้นประมาณ 29% ค่าสาธารณูปโภค (ค่ำน้ำ ค่าไฟ) เพิ่มขึ้นประมาณ 67% และค่าใช้จ่ายอื่นๆ (ทำบุญ จ่ายภาษี บริจาค ค่าโทรศัพท์) ที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วกว่า 136%

ภาพที่ 1: ค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นเฉลี่ยต่อวันในปี 2024 เทียบกับปี 2022 (บาท)

ที่มา: 101 PUB ประยุกต์วิธีคำนวนค่าจ้างเพื่อชีวิตจาก ปกป้องและพรเทพ (2556) โดยใช้ข้อมูลแบบสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน  พ.ศ. 2564 และ 2566

ในจังหวัดที่ค่าจ้างเพื่อชีวิตสูง ค่าจ้างขั้นต่ำยิ่งไม่เพียงพอ

เนื่องจากค่าจ้างเพื่อชีวิตคำนวณจากค่าใช้จ่ายค่าครองชีพ ซึ่งราคาสินค้าครองชีพในแต่ละพื้นที่แต่ละจังหวัดในประเทศไทยนั้นไม่เท่ากัน นั่นหมายความว่าค่าจ้างเพื่อชีวิตในแต่ละจังหวัดย่อมไม่เท่ากันด้วย โดยจังหวัดไหนที่มีค่าใช้จ่ายแพงค่าข้างเพื่อชีวิตจังหวัดนั้นก็ย่อมต้องสูงขึ้น ในการนี้ทาง 101 PUB จึงได้คำนวณค่าจ้างเพื่อชีวิตที่จะทำให้แรงงานในแต่ละจังหวัดสามารถเลี้ยงดูครัวเรือนที่ประกอบด้วยตนเอง คู่สมรส และลูก 1 คนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีใกล้เคียงกันในทุกจังหวัดได้ หรืออีกนัยหนึ่งตัวเลขดังกล่าวเป็นค่าจ้างที่แรงงานในแต่ละจังหวัดควรจะได้รับเพื่อมีคุณภาพชีวิตที่ดี^[4]ดูข้อมูลเพิ่มเติมได้ใน https://docs.google.com/spreadsheets/d/1PvnmimfOmuEoBfNNciIxOBb8hX8N6zQ6Asmn9HKbfQU/edit?gid=0#gid=0

ภาพที่ 2: ค่าจ้างเพื่อชีวิตรายจังหวัด

ที่มา: 101 PUB ประยุกต์วิธีคำนวนค่าจ้างเพื่อชีวิตจาก ปกป้องและพรเทพ (2556) โดยใช้ข้อมูลแบบสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน พ.ศ. 2566

โดยจังหวัดที่มีค่าจ้างเพื่อชีวิตสูงเนื่องจากค่าครองชีพสูง ได้แก่ ภูเก็ต (1,200 บาท) ระยอง (1,168 บาท) นนทบุรี (1,117 บาท) กรุงเทพฯ (1,086 บาท) ปทุมธานีและชลบุรี (1,076 บาท) เป็นต้น ในขณะที่จังหวัดที่มีค่าจ้างเพื่อชีวิตไม่สูงมากนักเนื่องจากค่าครองชีพไม่สูงมาก ได้แก่ ปัตตานี (388 บาท) แม่ฮ่องสอน (377 บาท) เป็นต้น

อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาเทียบกับค่าจ้างขั้นต่ำที่เพิ่งประกาศไปในปี 2568^[5]ประกาศคณะกรรมการค่าจ้าง เรื่อง อัตราค่าจ้างขั้นต่ำ (ฉบับที่ 14) จะพบว่าค่าจ้างขั้นต่ำนั้นต่ำกว่าค่าจ้างเพื่อชีวิตในทุกจังหวัด และเมื่อเทียบว่าค่าจ้างขั้นต่ำในปัจจุบันคิดเป็นสัดส่วนเท่าไหร่ของค่าจ้างเพื่อชีวิต หรืออีกนัยยะหนึ่งคือค่าจ้างขั้นต่ำนั้นครอบคลุมค่าใช้จ่ายที่จำเป็นในการมีชีวิตที่ดีได้มากแค่ไหนจะพบว่า ในจังหวัดที่ค่าจ้างขั้นต่ำสูงกลับเป็นจังหวัดที่ค่าจ้างไม่เพียงพอต่อการมีชีวิตที่ดีมากที่สุด กล่าวคือค่าจ้างขั้นต่ำในจังหวัด ภูเก็ต ระยอง กรุงเทพฯ ปทุมธานี และชลบุรี คิดเป็นเพียงประมาณ 30-40% ของค่าจ้างเพื่อชีวิต (ครัวเรือนผู้ใหญ่ 2 คนเด็ก 1 คน) นั่นหมายความว่าแรงงานที่อยู่ในจังหวัดที่มีค่าจ้างขั้นต่ำสูงนั้นมีรายได้ที่ไม่เพียงพอในการเลี้ยงดูครอบครัวให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีได้

ในขณะที่จังหวัดที่มีค่าจ้างขั้นต่ำที่ไม่สูงมากนักอย่าง แม่ฮ่องสอน ปัตตานี หนองบัวลำภู เชียงราย อุบลราชธานี มีค่าจ้างขั้นต่ำคิดเป็นประมาณ 80-90% ของค่าจ้างเพื่อชีวิต (ครัวเรือนผู้ใหญ่ 2 เด็ก 1 คน) นั่นหมายความว่าแรงงานที่อยู่ในจังหวัดที่มีค่าจ้างขั้นต่ำไม่สูงกลับมีรายได้ที่เกือบจะเพียงพอในการเลี้ยงดูครอบครัวให้มีคุณภาพชีวิตที่ดี เนื่องจากค่าครองชีพในจังหวัดเหล่านั้นไม่สูงมากนัก

ภาพที่ 3: ค่าแรงขั้นต่ำเทียบกับค่าจ้างเพื่อชีวิตในแต่ละจังหวัด เรียงตามจังหวัดที่มีค่าจ้างขั้นต่ำสูงที่สุดไปต่ำที่สุด

ที่มา: 101 PUB ประยุกต์วิธีคำนวนค่าจ้างเพื่อชีวิตจาก ปกป้องและพรเทพ (2556) โดยใช้ข้อมูลแบบสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน  พ.ศ. 2566 และประกาศคณะกรรมการค่าจ้าง เรื่อง อัตราค่าจ้างขั้นต่ำ (ฉบับที่ 14)

กล่าวโดยสรุป หากค่าจ้างเพื่อชีวิตคือมาตรฐานขั้นต่ำที่ผู้ใช้แรงงานควรได้รับเพื่อทำให้คนไทยทุกคนมีคุณภาพชีวิตที่ดี ค่าจ้างขั้นต่ำของไทยในปัจจุบันก็ยังไม่สามารถตอบสนองมาตรฐานชีวิตขั้นต่ำให้กับแรงงานไทยได้ โดยเฉพาะในจังหวัดที่มีการพัฒนามีรายได้ที่สูง ซึ่งถึงแม้ว่าจังหวัดเหล่านั้นจะกำหนดให้ค่าจ้างขั้นต่ำอยู่ในระดับที่สูงกว่าจังหวัดอื่น แต่ค่าจ้างขั้นต่ำในจังหวัดเหล่านั้นกลับยิ่งไม่เพียงพอในการดำรงชีพ เนื่องจากรายจ่ายค่าครองชีพในจังหวัดเหล่านั้นสูงกว่ารายจ่ายค่าครองชีพในจังหวัดอื่นๆ อยู่มาก กล่าวได้ว่า แรงงานในจังหวัดเหล่านั้นถึงแม้จะได้รับค่าจ้างที่สูงกว่าจังหวัดอื่น แต่คุณภาพชีวิตกลับด้อยกว่าจังหวัดอื่น

สิ่งนี้สะท้อนว่ากลไกการกำหนดค่าจ้างขั้นต่ำรายจังหวัดก็อาจจะยังไม่สอดคล้องกับสถานการณ์ค่าครองชีพที่แรงงานในแต่ละจังหวัดต้องเจอมากนัก

อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่าควรยกระดับค่าจ้างสำหรับแรงงานให้ใกล้เคียงกับตัวเลขค่าจ้างเพื่อชีวิต แต่การปรับค่าจ้างไม่สามารถเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วได้ทันที เนื่องจาก ค่าจ้างเป็นการตกลงระหว่างนายจ้างและแรงงานในตลาด หากปรับค่าจ้างอย่างก้าวกระโดดภาคธุรกิจอาจปรับตัวไม่ทัน ซึ่งหากธุรกิจปรับตัวไม่ทันย่อมส่งผลให้ความต้องการจ้างงานลดลง และสร้างผลกระทบต่อเศรษฐกิจโดยภาพรวมในที่สุด

จังหวัด	ค่าจ้างสำหรับผู้ใหญ่ 2 คนและเด็ก 1 คน (บาท)
ภูเก็ต	1200.2
ระยอง	1168.6
นนทบุรี	1117.5
กรุงเทพมหานคร	1086.1
ปทุมธานี	1076.4
ชลบุรี	1075.8
สมุทรปราการ	973.4
ฉะเชิงเทรา	908.8
จันทบุรี	898.2
ราชบุรี	824.8
สระบุรี	812.1
สมุทรสาคร	801.4
สุราษฎร์ธานี	792.3
พระนครศรีอยุธยา	786.6
ปราจีนบุรี	774
สงขลา	761.6
นครปฐม	758.9
ชุมพร	755.7
ลำพูน	725.7
มหาสารคาม	701.7
นครนายก	693.2
สิงห์บุรี	678.3
ลพบุรี	660.8
หนองคาย	636.1
กระบี่	625.5
อำนาจเจริญ	623.4
บึงกาฬ	623.3
เชียงใหม่	622.9
ตรัง	621.7
สมุทรสงคราม	617
เลย	610.5
อุดรธานี	608.9
นครสวรรค์	603.6
กาญจนบุรี	602.3
นครศรีธรรมราช	602.2
ยโสธร	602
ตราด	600.8
พิจิตร	598.6
พังงา	596.1
เพชรบุรี	594.9
พัทลุง	589.7
ประจวบคีรีขันธ์	588.1
พิษณุโลก	583.3
พะเยา	579.3
ลำปาง	577.6
สตูล	571.9
อ่างทอง	568.3
กำแพงเพชร	562
ระนอง	560.9
ขอนแก่น	559.7
บุรีรัมย์	559.4
มุกดาหาร	554.3
นครราชสีมา	552
ชัยนาท	527.1
ชัยภูมิ	525.4
สกลนคร	523.3
ยะลา	522.5
แพร่	513
อุทัยธานี	512.7
เพชรบูรณ์	511.7
ร้อยเอ็ด	509.9
นครพนม	509.4
น่าน	508.3
กาฬสินธุ์	503.2
อุตรดิตถ์	502.9
ตาก	499.5
สระแก้ว	491.1
สุพรรณบุรี	488.5
สุรินทร์	486.4
สุโขทัย	469.5
ศรีสะเกษ	463.5
นราธิวาส	460.1
อุบลราชธานี	453.3
เชียงราย	447.5
หนองบัวลำภู	432.1
ปัตตานี	387.5
แม่ฮ่องสอน	376.8

ตารางที่ 1: ค่าจ้างเพื่อชีวิตรายจังหวัด

ที่มา: 101 PUB ประยุกต์วิธีคำนวนค่าจ้างเพื่อชีวิตจาก ปกป้องและพรเทพ (2556) โดยใช้ข้อมูลแบบสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน  พ.ศ. 2566